وروستي خبرونه

د فلسفې او تجربې علومو توپیر

لیکنه: رحمت الله محمد

فلسفه له تجربي علومو سره زیات توپیرونه لري، چې مهم یې په لاندې ډول دي:

۱. یو علم د کشف شویو مسائلو او قوانینو مجموعه ده، چې تقریباً ټول د هغه په اړه یو نظر لري، او معمولاً د هغه علم نور څېړنکې په نوموړي علم کې د نويو مسائلو او قوانینو د کشف په لټه کې وي.

خو فلسفه یوازینی علم ده چې د هغي د هیڅ یوي موضوع په هکله هم داسي نظر نشته چې ټول فیلسوفان ور باندې باور ولري، یانې هر فیلسوف د هرې فلسفي موضوع په هکله بېل نظر لري، چې ښایي د نورو فیلسوفانو له نظریاتو سره توپیر ولري.

د فلسفي تاریخ له بېلابېلو نظریاتو څخه ډک ده، چې حتی داسي نظریات هم پکې شته چې له یو بل سره په ټکر کې وي.

لنډه دا؛ تر څو چې د یوي موضوع په هکله تجربه نه وي شوي، او د هغه په هکله قطعي پریکړه نه وي شوي، هغه یوه فلسفي موضوع ده، خو کله چې د یوي موضوع په هکله تجربه تر سره شي، او یا یې هم په هکله قطعي پریکړه وشي، نو بیا د فلسفي له دایري څخه وزي، او هغه په یوه علمي موضوع بدلیږي.

۲. علم لمړی د یو څه وجود پیدا کوي، او له هغه وروسته د هغه په اړه څېړنه کوي، خو فلسفه بیا حتی د خپلو ډېرو نږدي موضوعاتو په هکله هم شک کوي.

د مثال په ډول: د تفکر څرنګوالی؛ که څه هم د فلسفي اساس دی، خو په عین حال کې بیا فلسفه د همدي په اړه هم څېړنه کوي.

خو ماده، انرژي، مکان، وخت او داسي نور چې د تجربي علم موضوعات دي، یو عالم د هغه د شتون او نه شتون په هکله فکر نه کوي، د هغه د څرنګوالي په هکله څېړنه او تجربې تر سره کوي.

مثلاً: یو فیلسوف د وخت، مکان او مادي د شتون او جوړښت په اړه پوښتنې ځوابوي؟

خو یو عالم بیا د مادې، وخت او مکان د څرنګوالي په هکله عملي څېړنې کوي.

۳. د فلسفي مسائل عام دي، په داسې حال کې چې د علم مسائل ځانګړي او جزئي دي:

تجربي علوم تل د یوي ځانګړې مسئلې په هکله څېړنه او تجربې تر سره کوي، او هغه څه چې د نوموړي موضوع څخه خارج وي، ور سره کار نلري.

خو فلسفه بیا د کوم هدف په هکله چې څېړنه کوي، نو څېړنه یې کلي، پراخه او د ټولي نړۍ په کچه وي.

هغه پوښتنې چې فلسفه ورته ځواب وایې، آړتیا ده چې فیلسوف ورته د ټولي نړۍ په کچه یو پراخ انځور وړاندې کړي، او د هغه تر څنګ کولای شي، هغه له یوي بلي موضوع سره هم پرتله کړي.

۴. په علمي موضوعاتو کې واقیعتونه څېړل کیږي، خو په فلسفي موضوعاتو کې په واقیعتونو سر بیره ارزښتونه هم تر څېړني لاندې نیول کیږي.

علم د دې په هکله څېړنه نه کوي، چې ولي نړۍ په اوسني حالت کې ده؟، یا هم د نړۍ او په نړۍ کې زمونږ د شتون موخه څه ده؟؛ په داسې حال کې چې دا د فلسفي له مهمو موضوعاتو څخه ده.

علم هڅه کوي تر څو د مادي نړۍ په هکله څېړنه وکړي، او د هغه قوانین کشف کړي. او د خپلي موضوع اخلاقي اړخ او ارزښتونه هم په نظر کې نه نیسي، مثلاً کله چې یو څه په اثبات رسوي، دې ته یې نه ګوري چې د دې واقیعت خو به له اخلاقي اړخه کومه ستونزه نه لري.

خو فلسفه بیا په دې اړه څېړنه کوي چې آیا ریښتیا هم نړۍ او په نړۍ کې زمونږ شتون کومه موخه لري؟ او یا هم؛ ایا یو نظر یا کار چې په اړه یې څېړنه کوي، ښه ده که بد؟

مثلاً علم د اتومي هیروشیمیایي بمب د جوړولو په هکله هم څېړنې کوي، په داسي حال کې چې یاد بمب یوازي په څو ثانیو کې کولای شي تر څو په دولس زره کیلومتره مربع ځمکه کې ټول موجود انسانان ووژني. خو په دې موضوع کې د یو عالم اصلي موخه د اتومي هستي او اتومي فزیک په هکله څېړنه کول وي.

۵. د علم موخه دا ده تر څو انسانان په طبیعت واکمن شي، او په نړۍ کې له موجودو نعمتونو څخه ګټه واخلي، په داسي حال کې چې د فلسفي موخه دا ده تر څو په نړۍ کې د موجودو شیانو په هکله رڼا واچوي، او انسانان هر څه په سم ډول درک کړي، تر څو سمه لار وټاکي.

یانې علم هڅه کوي تر څو دا واضع کړي چې په نړۍ کې څه شي شتون لري، او څنګه ترې ګټه اخیستل کیږي، خو فلسفه بیا کوښښ کوي تر څو واضح کړي چې په نړۍ کې یاد موارد د څه لپاره شتون لري؟، ولي باید ګټه ترې واخلو؟، یا ولي باید ګټه ترې وانخلو؟.

۶. د علمي څېړنو لارې: نظریې ورکول، آزمایښت، بیا ځل کتنه او پایله؛ په داسي حال کې چې دا موضوعات په فلسفه کې هیڅ شتون نه لري.

د فلسفي څېړنو لارې: تفکر او له عقل څخه ګټه اخیستل.

سرچینې:

  1. https://fa.wikipedia.org
  2. سیر فلسفه (کتاب)
  3. تاریخ فلسفه غرب (کتاب)

نظر ورکړئ

ستاسو ایمیل پته نه ښودل کېږي. اړین فیلډونه په نښه شوي *


زمونږ په هکله

ژوندون وېبپاڼه د ژوندون راډيو ټلوېزيون رسمي وېبسايټ دى. لکه څنګه چې ژوندون راډيو ټلوېزيون په هېواد کې داسې يوه ازاده رسنيزه شبکه ده، چې په هېڅ سياسي جريان، ډلې ټپلې، ګوند، کيڼو او ښي سياسي ډلو او نورو جريانونو پورې تړلې نه ده. دغسې دا وېبپاڼه هم ازاده، خپلواکه او ناپېيلې ده، چې يوازې ملي، اسلامي ارزښتونه پالي او د افغانانو د ژوند د سوکالۍ لپاره هلې ځلې کوي…


مونږ سره اړیکه

0700651008